Czym jest bioróżnorodność w kontekście ogrodu
Termin bioróżnorodność w ogrodnictwie odnosi się do liczby i zróżnicowania gatunków roślin, zwierząt i organizmów glebowych zamieszkujących lub odwiedzających daną przestrzeń. Im więcej gatunków roślin — zwłaszcza o różnych porach kwitnienia, strukturach kwiatów i wysokościach — tym więcej nisz ekologicznych dostępnych dla owadów.
W Polsce ogród przydomowy może potencjalnie gościć kilkadziesiąt gatunków dzikich pszczół, kilkadziesiąt gatunków motyli dziennych oraz liczne gatunki bzygów, chrząszczy i pluskwiaków — pod warunkiem odpowiedniego składu roślinności i ograniczenia presji agrochemicznej.
Rośliny jako baza dla sieci pokarmowej
Rośliny kwiatowe dostarczają nektaru i pyłku jako bezpośrednie źródło pokarmu. Ale to nie jedyna funkcja — rośliny są jednocześnie:
- Roślinami żywicielskimi dla gąsienic motyli — wiele gatunków motyli składa jaja wyłącznie na określonych gatunkach roślin. Pokrzywa żywi gąsienice rusałek, koniczyna i lucerna — modraszki.
- Schronieniem dla drapieżnych owadów — biedronki, skorki i złotooki zimują w suchej roślinności i szczelinie kory. Kontrolują naturalnie mszyce.
- Źródłem materiałów gniazdowych — liście, włókna roślin i gleba między roślinami służą pszczołom samotnicom do budowania gniazd.
Pszczoła przy słoneczniku. Otwarte kwiaty z łatwo dostępnym pyłkiem są kluczowe dla wielu gatunków zapylaczy. Źródło: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Uproszczenia roślinności i ich konsekwencje
Ogrody złożone wyłącznie z roślin pełnokwiatowych, iglastych żywopłotów i gładkich trawników oferują bardzo ograniczoną bazę pokarmową i siedliskową dla owadów. Pełnokwiatowe odmiany roślin ozdobnych (np. pełne petunie, dalii, stokrotki) często mają zredukowaną lub niedostępną nektarinę, a nadmiar płatków uniemożliwia dostęp do pyłku.
Odmiany pojedyncze vs. pełnokwiatowe
Wybierając rośliny dla ogrodu, warto zwracać uwagę na opis odmiany. Rośliny o prostych, otwartych kwiatach (singles) oferują zazwyczaj lepszy dostęp do nektaru i pyłku niż formy pełne (doubles). Dotyczy to szczególnie pelargonii, dali, stokrotek i maków.
Chwasty jako element bioróżnorodności
Niektóre rośliny określane jako chwasty mają w rzeczywistości wysoką wartość dla zapylaczy. Przykłady typowe dla polskich ogrodów:
| Roślina | Dla kogo cenna | Uwagi |
|---|---|---|
| Mniszek lekarski (Taraxacum officinale) | pszczoły, trzmiele wiosną | Jedno z pierwszych źródeł pyłku po zimie |
| Koniczyna biała (Trifolium repens) | trzmiele, pszczoły miodne | Często wytępiana z trawników, niezasłużenie |
| Oset (Cirsium spp.) | motyle, pszczoły, trzmiele | Cenny latem, wymaga kontroli rozprzestrzeniania |
| Nostrzyk (Melilotus spp.) | pszczoły, trzmiele | Tolerowany na skrajach działki |
Martwe drewno i gleba jako siedlisko
Bioróżnorodność ogrodu nie ogranicza się do roślin. Martwe drewno — pniaki, kłody, gałęzie — stanowi środowisko życia dla wielu chrząszczy i pszczół samotnic. Gleba niepozbawiona naturalnej struktury (nieupakowana, bez folii i grubej warstwy kory) jest siedliskiem dla gatunków gniazdujących w ziemi, takich jak pszczoły z rodzaju Andrena czy Colletes.
Warstwa opadłych liści pozostawiona zimą — zamiast grabionej i wywożonej — stanowi schronienie dla owadów zimujących w stadium larwalnym lub dorosłym, w tym wielu gatunków pożytecznych motyli i chrząszczy.
Ogród a krajobraz wokół
Ogród nie funkcjonuje w izolacji. Populacje zapylaczy przemieszczają się między ogrodem a sąsiednimi terenami — łąkami, zadrzewieniami, miedzami i innymi ogrodami. Działania poszczególnych ogrodników sumują się na poziomie lokalnego krajobrazu. Inicjatywy promujące zakładanie łąk w pasach dróg i na terenach zieleni miejskiej, rozwijane w polskich miastach, są przykładem podejścia przekraczającego skalę pojedynczego ogrodu.
Informacje o polskich dzikich pszczołach dostępne są m.in. w zasobach Pszczoły.eu oraz w materiałach naukowych publikowanych przez Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach.